بهگزارش قدس آنلاین، صادرات زعفران ایران از یک سو تحت تأثیر تحولات منطقهای و محدود شدن برخی مسیرهای تجاری و از سوی دیگر تحت تأثیر برخی مسائل ساختاری سالهای گذشته، از جمله تعهد ارزی، نرخ پایه صادراتی، تعرفههای نابرابر، قاچاق، نوسانهای شدید قیمت و برخی سیاستهای دستوری قرار گرفته است. در چنین فضایی صادرات رسمی زعفران ایران از حدود ۳۲۵ تن به حدود ۲۱۴ تن کاهش یافته، بخشی از بازارهای سنتی با محدودیت یا وقفه مواجه شده و مسیر صادرات به برخی کشورهای حوزه خلیج فارس نیز تحت تأثیر تحولات اخیر متوقف شده است. در همین حال افغانستان با بهرهگیری از تعرفههای ترجیحی توانسته سهم بیشتری از برخی بازارهای هدف را بدست آورد. با این حال مجموعه دیدگاههای مطرحشده یک پیام مشترک دارد: اگر سیاستهای ارزی و تجاری اصلاح و مسیرهای صادراتی دوباره فعال شوند، هنوز امکان بازیابی سهم ایران در بازار جهانی زعفران وجود دارد.
ضرورت بازبینی در مسیرهای ترانزیتی
کاظم شیردل، رئیس اتحادیه صادرکنندگان زعفران معتقد است تحلیل وضعیت فعلی تجارت بدون توجه به تحولات اخیر منطقهای ممکن نیست.
او میگوید: دوره پساجنگ را نباید با تصور بازگشت سریع به شرایط چند سال پیش تحلیل کرد.او توضیح میدهد: حتی اگر کشور به سمت صلح و ثبات حرکت کند و شرایط عمومی عادی شود، باز هم ممکن است حدود دو سال زمان لازم باشد تا آثار آسیبهای واردشده به تجارت و صادرات جبران شود.شیردل بر این باور است بسیاری از برنامههایی که برای توسعه صادرات و تقویت مسیرهای ترانزیتی طراحی شده بود اکنون نیازمند بازبینی است.
به گفته او، تجارت خارجی ایران پیش از این نیز با مسائلی مانند تعهد ارزی روبهرو بود و فعالان اقتصادی تلاش میکردند با روشهایی این شرایط را مدیریت کنند، اما اکنون مجموعهای از چالشهای جدید نیز به این وضعیت اضافه شده است.
او در عین حال تأکید میکند آینده صادرات بیش از هر چیز به سیاستگذاریهای اقتصادی و روابط تجاری کشور وابسته است و میگوید: پس از جنگ شرایط دیگر به گذشته بازنمیگردد، اما اینکه وضعیت بهتر شود یا دشوارتر، به درایت ایران در سیاستگذاریهای تجاری و روابط بینالملل بستگی دارد.
رقابت تعرفهای؛ جایی که ایران عقب افتاد
یکی از موضوعاتی که تقریباً همه فعالان صنعت زعفران به آن اشاره میکنند، تفاوت تعرفهای میان ایران و برخی رقبا در بازارهای جهانی است. به گفته آنان این تفاوت تعرفهای بهتدریج شرایط رقابت را برای ایران دشوارتر کرده است. شیردل در این باره خاطرنشان میکند: در برخی کشورها تعرفه واردات زعفران افغانستان صفر درصد است، در حالی که زعفران ایران باید ۲۵درصد تعرفه بپردازد. طبیعی است که چنین شرایطی در بلندمدت به زیان ایران تمام میشود.در برخی بازارها این فاصله حتی بیشتر است.
به گفته صادرکنندگان، در بازار هند تعرفه واردات زعفران ایران به ۳۸درصد میرسد، در حالی که افغانستان از تعرفه صفر برخوردار است. چنین اختلافی در عمل به معنای رقابت نابرابر است و قدرت قیمتگذاری صادرکنندگان ایرانی را کاهش میدهد.وی میگوید: یک برند ممکن است سالها تلاش کند تا در یک بازار خارجی جایگاه پیدا کند، اما اگر فقط چند ماه نتواند به آن بازار کالا برساند، کشور دیگری بهراحتی جای آن را میگیرد.او معتقد است به جای ممنوعیت صادرات باید از ابزارهای مدیریت بازار استفاده کرد و توضیح میدهد: سادهترین تصمیم این است که اعلام کنیم صادرات یک کالا ممنوع است، اما همین تصمیم در عمل بیشترین آسیب را به تجارت وارد میکند.
ظرفیتهای مغفول شرق برای بازسازی تجارت
شیردل در بخش دیگری از سخنان خود به ظرفیتهای اقتصادی شرق کشور اشاره میکند. به گفته او ایران از یک مزیت مهم ترانزیتی برخوردار است که در بسیاری از کشورهای جهان وجود ندارد.او میگوید: افغانستان یکی از بازارهای هدف مهم برای صادرات ایران است و کشورهای آسیای میانه هم ظرفیت بالایی برای توسعه تجارت دارند.به باور او توجه بیشتر به شرق کشور میتواند بخشی از راهکار بازآرایی اقتصادی ایران در شرایط جدید باشد. به عنوان مثال اگر صنایع بیشتری در شرق کشور ایجاد میشد، تابآوری اقتصادی کشور در شرایط بحرانی نیز افزایش مییافت.
تلاش برای کاهش فشارهای صادراتی
در کنار فعالان بخش خصوصی، برخی مسئولان دولتی نیز معتقدند مشکلات صنعت زعفران تنها به تحولات اخیر محدود نمیشود و بخشی از آن ریشه در مسائل ساختاری سالهای گذشته دارد.رامین اسمی، متولی بخش زعفران سازمان جهاد کشاورزی میگوید: صنعت زعفران کشور با مجموعهای از مسائل تخصصی روبهرو است که فعالان این حوزه بهخوبی در جریان آن هستند و ما نیز سالهاست با این چالشها درگیر هستیم.او تأکید میکند بخش تولید و صادرات دو حلقه جدا از هم نیستند و اگر هر کدام دچار مشکل شود کل زنجیره ارزش زعفران آسیب میبیند.
اسمی در عین حال از اقدامهایی برای کاهش برخی فشارها بر صادرکنندگان سخن میگوید. به گفته او، در آخرین جلسه تعیین نرخ پایه صادراتی تلاش شده این نرخ بر اساس میانگین قیمت سال گذشته تعیین شود تا فشار ناشی از تعهد ارزی کاهش یابد.او توضیح میدهد: اگر صادرات انجام نشود تولیدکننده هم متضرر میشود. بقای صنعت زعفران وابسته به حفظ تعادل در کل زنجیره است.یکی از دغدغههایی که در میان فعالان صنعت مطرح میشود، افزایش صادرات زعفران ایران با نام کشورهای دیگر است؛ موضوعی که میتواند در بلندمدت جایگاه برند ملی ایران را تضعیف کند.
اسمی در این باره میگوید: در حال حاضر برخی صادرکنندگان برای رساندن محصول به بازارهای هدف ناچارند با تجار افغانستانی همکاری کنند و صادرات با نام آنها انجام شود. او تأکید میکند: این وضعیت ممکن است در کوتاهمدت یک راهکار عملی باشد، اما اگر به یک رویه دائمی تبدیل شود میتواند به جایگاه ایران در بازار جهانی آسیب بزند.
اقتصاد دستوری و بحران صادرات
در میان فعالان بخش خصوصی، جواد نیشابوری، عضو هیئترئیسه اتحادیه صادرکنندگان زعفران، صریحتر از دیگران از سیاستهای اقتصادی انتقاد میکند. او معتقد است بخش مهمی از مشکلات صادرات به سیاستهای ارزی و اقتصاد دستوری بازمیگردد. او میگوید: اگر سیاست اقتصادی ما همین باشد، جنگ اقتصادی ما هم همین میشود. اقتصاد در دنیا آزاد است و اقتصاد دستوری قابل اجرا نیست.
نیشابوری همچنین از تغییر قواعد تعهد ارزی در سالهای اخیر انتقاد میکند و توضیح میدهد: در سال ۱۳۹۷ گفته شد ۸۰درصد تعهد ارزی باید رفع شود، اما امروز برای همان سالها هم۱۰۰ درصد تعهد مطالبه میشود.
نیشابوری به پیامدهای حقوقی این سیاستها نیز اشاره میکند و میگوید: در حال حاضر اگر یک صادرکننده بیش از ۳ میلیون دلار مانده تعهد ارزی داشته باشد، پرونده او به دادگاه ویژه اقتصادی ارجاع میشود.
او میپرسد: آیا منطقی است صادرکنندهای که ۹۹درصد ارز خود را بازگردانده اما فقط ۳ میلیون دلار مانده دارد، بهعنوان متهم اقتصادی به دادگاه ویژه معرفی شود؟
نیشابوری برای توضیح تغییرات بازار جهانی تجربهای از سفر خود به دبی را روایت میکند. او میگوید در یکی از خیابانهای مشهور فروش زعفران، در نگاه اول تصور کرده هنوز هم برندهای ایرانی غالب هستند، اما وقتی نزدیکتر شده، متوجه شده همان طراحیها اکنون با برندهای افغانستانی عرضه میشود.
او خاطرنشان میکند: دیدن این صحنه برای من بهعنوان یک ایرانی بسیار دردناک بود. حتی بعضی فروشندههای افغانستانی میگفتند بخش زیادی از این زعفران در اصل ایرانی است، اما چون ایرانیها نمیتوانند کار کنند، ما این کار را انجام میدهیم.به گفته او، افغانستان در سالهای اخیر توانسته بازارهای آسیای میانه را نیز بهسرعت در اختیار بگیرد.
نیشابوری در بخش دیگری از سخنانش از تولیدکنندگان نیز دفاع میکند و میافزاید: در شرایط دشوار اقتصادی بسیاری از تولیدکنندگان با وجود مشکلات مالی همچنان فعالیت خود را ادامه دادهاند. تولیدکننده سرمایهاش را از کشور خارج نکرده، پای کار ایستاده، کارگرش را اخراج نکرده و حتی در شرایط سخت تولید را ادامه داده است.به گفته وی، برخی تولیدکنندگان برای تأمین سرمایه در گردش ناچارند با نرخهای بسیار بالا از صندوقهای مالی وام بگیرند، اما با وجود این تلاش کردهاند چرخه تولید متوقف نشود.
در میان دیدگاههای مطرحشده، برخی کارشناسان بر ضرورت تدوین یک برنامه مشخص برای عبور از شرایط فعلی تأکید دارند.
رامین اسمی در این باره پیشنهاد میدهد اتحادیه صادرکنندگان و فعالان صنعت، مجموعهای از پیشنهادهای اجرایی را در قالب یک «دستورالعمل عبور از بحران» تدوین کنند تا در سطح استانی و ملی بررسی شود. با این حال بسیاری از فعالان این حوزه معتقدند مزیتهای بنیادی زعفران ایران همچنان پابرجاست. اگر سیاستگذاریها با واقعیتهای بازار جهانی هماهنگ، ثبات مقررات برقرار و مسیرهای صادراتی دوباره فعال شوند، هنوز امکان بازسازی جایگاه ایران در تجارت جهانی زعفران وجود دارد.
نظر شما